Χρονολόγιο Εργογραφία Βιβλιογραφία Κριτικές Βιβλιοθήκη Τσίρκα

Χρονολόγιο
1911192119311941195119611971198119912001

1954
Τον Ιανουάριο εκδίδεται στην Αλεξάνδρεια Ο ύπνος του θεριστή και άλλα διηγήματα. Για να γράφει απομονώνεται καθημερινά, μετά τη δουλειά του, σ’ ένα σπιτάκι στη Μαντάρα, προάστιο της Αλεξάνδρειας.

1955
Ξεκινάει τον Ιανουάριο την έρευνά του για τον Καβάφη. «Η ιστορία αυτής της μελέτης αρχίζει τον Ιανουάριο του 1955. Ένα βράδυ, ξαναδιαβάζοντας το “Θερμοπύλες”, σταμάτησα στους στίχους: “γενναίοι οσάκις είναι πλούσιοι, κι όταν / είναι πτωχοί, παλ’ εις μικρόν γενναίοι”. Περίεργο, είπα. Τι θέλουν οι πλούσιοι κι οι φτωχοί με τους τριακόσιους του Λεωνίδα;», σημειώνει στο Ο Καβάφης και η εποχή του. Έτσι του γεννήθηκε η ιδέα να διερευνήσει το σύγχρονο υπόστρωμα των ποιημάτων του Καβάφη. Τον Δεκέμβριο παρουσιάζει την πρώτη του μελέτη για τον Καβάφη στην Επιθεώρηση Τέχνης («Οι περιστάσεις του μεγάλου Όχι», τχ. 12).

1956
Γράφει, μέσα σε δέκα μέρες, «αμέσως ύστερα από την εθνικοποίηση της Διώρυγας του Σουέζ, μέσα στην έξαρση και την αγωνιώδικη αναμονή της αντεπίθεσης από τις Δυνάμεις που προστάτευαν τα συμφέροντα των Ευρωπαίων Μετόχων της Διώρυγας», τη νουβέλα «Νουρεντίν Μπόμπα». «Μια νουβέλα γεμάτη παλληκαριά και κίνηση, γύρω από την εξέγερση της Αιγύπτου στα 1919 ενάντια στους Άγγλους», είχε περιγράψει νωρίτερα τις συγγραφικές προθέσεις του στον Μ.Μ. Παπαϊωάννου (επιστολή 27/8/1956), ο οποίος ουσιαστικά προκάλεσε το αφήγημα, ζητώντας του «ένα μεγαλούτσικο διήγημα για την εφημερίδα» (5/8/1956).
Στις 8 Αυγούστου υπογράφει μαζί με τον γιατρό Ηρακλή Μάσχα και τον ζωγράφο Μένη Αγγελόπουλο έκκληση προς τους άγγλους και γάλλους διανοούμενους για να υποστηρίξουν την αποτροπή βίαιων επεμβάσεων και την αναγνώριση των κυρίαρχων δικαιωμάτων της Αιγύπτου.

1957
Στις 9 Ιανουαρίου γεννιέται ο γιος του Κωστής.
Τον Απρίλιο συμμετέχει στο Συνέδριο Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών της Ακαδημίας Επιστημών του Βερολίνου, με θέμα ανακοίνωσης «Κ. Π. Καβάφη: “Περιμένοντας τους βαρβάρους”. Πηγές του ποιήματος και περιστάσεις της σύνθεσής του». Τον ίδιο μήνα κυκλοφορεί στην Αθήνα το Νουρεντίν Μπόμπα κι άλλα διηγήματα από τον Κέδρο, ο οποίος θα εκδίδει στο εξής όλα τα βιβλία του, εκτός από ορισμένες μεταφράσεις.

1958
«Το γράψιμο του Καβάφη τέλειωσε στις 18 Φεβρουαρίου 1958 στις 10 το βράδυ. Τώρα αντιγράφω και διορθώνω. Όπως κράτησα το πρόγραμμά μου ώς τώρα (3 μέρες έπεσα έξω) έτσι θα το κρατήσω και στην αντιγραφή. Τέλος Απριλίου θα είναι δαχτυλογραφημένο. Ύστερα θέλω, εδώ ή στην Ελλάδα, δέκα μέρες μεγάλης πνευματικής συγκέντρωσης για να ξαναδώ όλο το βιβλίο λογικά και μουσικά, με καταλαβαίνεις. Αν είσαι βέβαιος πως μέσα σ’ ένα μήνα μπορεί να τυπωθεί και μάλιστα σε τυπογραφείο της ανθρωπιάς, τότε μπορώ από τώρα να πω δόξα σοι ο θεός, ν’ ανασάνω και ...ν’ αρχίσω να ετοιμάζω το υλικό του μυθιστορήματος» (επιστολή 8/3/1958 στον Μ.Μ. Παπαϊωάννου). Ο Καβάφης και η εποχή του πράγματι ολοκληρώνεται τον Απρίλιο και κυκλοφορεί τον Σεπτέμβριο. Στο ερώτημα για το τι αντιπροσωπεύει το βιβλίο αυτό το 1958, ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος θα επισημάνει, αφού τονίσει την αντίθεση της ερμηνείας του Τσίρκα με την άποψη του Μαλάνου που θέτει στο κέντρο της το ερωτικό στοιχείο, ότι η ιδεολογική τόλμη του συγγραφέα του «έρχεται κυρίως να ενθαρρύνει τη μαρξιστική σκέψη και να τη στρέψει προς το ποιητικό φαινόμενο ενός έργου και ενός ανθρώπου, ο οποίος είχε καταδικαστεί από χρόνια ως “ποιητής της παρακμής”. Έως το 1958 η μαρξιστική κριτική, οσάκις δεν σιωπά για τον Καβάφη, φυγοδικεί και υπεκφεύγει. [...] Με άλλα λόγια, ο Τσίρκας προτείνει ότι ο έρωτας και η πολιτική δεν αλληλοαναιρούνται. Η ιδέα δεν είναι απλώς καινοφανής για την Αριστερά του 1958· είναι περίπου αιρετική».
Επιπλέον, πέρα από μια σημαντική μελέτη για τον αλεξανδρινό ποιητή, η συγγραφή του βιβλίου έδωσε στον Τσίρκα τη δυνατότητα να σχεδιάσει καλύτερα τις Ακυβέρνητες Πολιτείες. «Η μελέτη αυτή των πεντακοσίων σελίδων, που μου πήρε πέντε χρόνια έρευνας και στοχασμού πάνω στην ιστορία της εγκατάστασης και το μέλλον των ελληνικών παροικιών της Αιγύπτου, με βοήθησε με θαυμαστό τρόπο στο να καταπιαστώ με τη σύνθεση των Ακυβέρνητων Πολιτειών. Πρώτα απ’ όλα η πειθαρχία στη δουλειά. Ύστερα, εμπνευσμένος από την ιστορική αίσθηση του Καβάφη, έστρεφα τα μάτια, όχι προς την Αίγυπτο των Πτολεμαίων (αν κι αυτή επίσης στον Καβάφη δεν είναι παρά σημείο αναφοράς, ένας καθρέφτης που χρησιμοποιεί για να μιλήσει για πράγματα της εποχής του), αλλά στην Αίγυπτο της ιμπεριαλιστικής εξάπλωσης της Μεγάλης Βρετανίας την εποχή της βασίλισσας Βικτωρίας. Έτσι κατάλαβα καλύτερα κι έμαθα ν’ αγαπώ τον αιγυπτιακό λαό».

1959
«Θέλω να ριχτώ με τα μούτρα σε μια ιστορία, να μ’ απορροφήσει βαθιά για να μην τρώγομαι», σημειώνει στις 27 Απριλίου στο ημερολόγιο της τριλογίας, αρχίζοντας τη συγγραφή της Λέσχης. Σχεδόν ένα μήνα μετά σημειώνει: «Δεν είμαι ευχαριστημένος, πηγαίνω αργά, και προπαντός δεν ξέρω τι θα γίνουν τα πρόσωπά μου. Δεν έχω δηλαδή υπόθεση. Έχω, αλλά δεν αποφασίζω για τον κεντρικό μου ήρωα, τι θα τον κάμω, χωμένο μέσα στην πολιτική ή θα τ’ αφήσω να μαντεύεται δίχως ποτέ να το αναφέρω;», γράφει στις 21 Μαΐου στο ημερολόγιό του που αποτυπώνει όλη την αγωνία που τον διακατέχει αυτή την περίοδο.
Τον Ιούλιο του απονέμεται το Κρατικό βραβείο βιογραφίας για το Καβάφης και η εποχή του.


ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΒΙΒΛΙΟΥ | ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ