Χρονολόγιο Εργογραφία Βιβλιογραφία Κριτικές Βιβλιοθήκη Τσίρκα

Χρονολόγιο
1911192119311941195119611971198119912001

1942
25 Μαρτίου: Εκδίδεται ο Έλλην (1942-1948), το σημαντικότερο αντιφασιστικό περιοδικό της Μέσης Ανατολής. Εκδότης είναι ο Α. Κασιγόνης, ενώ τη συντακτική ομάδα της πρώτης περιόδου απαρτίζουν οι Στρατής Ζερμπίνης, Λάμπης Ράππας, Στρατής Τσίρκας. Ο Τσίρκας χρησιμοποιεί επίσης το ψευδώνυμο Λούκης Αράπης.
Ιούνιος: Τα στρατεύματα του Ρόμμελ πλησιάζουν την Αλεξάνδρεια και ο Τσίρκας με τη σύζυγό του, το ζεύγος Πιερίδη και άλλους, καταφεύγει ως τον Νοέμβριο στην Παλαιστίνη: «Ο σκοπός μας ήτανε, βλέποντας αν εξακολουθούν οι Εγγλέζοι να δίνουνε έδαφος στον Χίτλερ, με κάποιο τρόπο να φτάσουμε στον Ευφράτη, κι απ’ τον Ευφράτη να περάσουμε στον Καύκασο, στη Σοβιετική Ένωση, κάπου, να γλιτώσουμε, παρά να πέσουμε στα χέρια των χιτλερικών».
Ο κόσμος της Παλαιστίνης θα του δώσει το πρώτο ερέθισμα για τη συγγραφή της Λέσχης: «Φτάσαμε στην Παλαιστίνη, για να σας πω, χωρίς χαρτιά, τίποτα. Εγώ, η μόνη μου ταυτότητα που είχα ήτανε ένα διαρκές του τραμ! Μια φωτογραφία μικρή επάνω, τίποτα άλλο. Με αυτό το χαρτί μπήκα, πέρασα τα σύνορα. Και οι υπόλοιποι από μας το ίδιο. Εκεί λοιπόν στην Παλαιστίνη, δεν μπορούσαμε να εμφανισθούμε σε κανένα ξενοδοχείο επίσημο από αυτά που ζητάνε διαβατήρια και τέτοια πράγματα. Προσπαθήσαμε να βολευτούμε. Βρέθηκε λοιπόν μια πανσιόν. Κάναμε επαφή με αριστερούς Εβραίους οι οποίοι μας εδρομολόγησαν αμέσως. Μας στείλανε σε μια πανσιόν, όπου η κυρία που την διηύθυνε ήτανε τόσο αριστοκράτισσα, που νόμιζε ότι ήταν ντροπή να ζητάς ταυτότητα. Έπρεπε να πιστεύεις τον άνθρωπο. Όταν σου λέει ότι λέγομαι Γιάννης, αυτός είναι, Γιάννης είναι. Δεν ζητούσε χαρτιά. Εκεί βρέθηκα εγώ».

1943
Ιδρύεται τον Ιανουάριο ο Ελληνικός Απελευθερωτικός Σύνδεσμος (ΕΑΣ.), στο πρότυπο του ΕΑΜ, στον οποίο ο Τσίρκας θα δραστηριοποιηθεί ως καθοδηγητικό στέλεχος. Αναλαμβάνει τον τομέα της Αλεξάνδρειας και από το 1947 την ευθύνη όλης της οργάνωσης μέχρι το 1950 οπότε θα ζητήσει απαλλαγή από τα καθήκοντά του για ν’ αφοσιωθεί στο συγγραφικό του έργο.
Από την επόμενη χρονιά και ο Έλλην θα γίνει όργανο του ΕΑΣ με αρχισυντάκτη τον Θ. Πιερίδη.

1944
Τον Απρίλιο καταστέλλεται βίαια από τους Εγγλέζους και ελληνικές ένοπλες δυνάμεις κίνημα στο στρατό και στο στόλο της Μέσης Ανατολής, γεγονός που, σε συνδυασμό με την αποκήρυξη του κινήματος από την επίσημη αντιπροσωπεία του ΕΑΜ-ΚΚΕ στον Λίβανο, θα επηρεάσει βαθιά τον Τσίρκα. Λίγο πριν πεθάνει, μάλιστα, σε ομιλία του στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο του Υμηττού (13 Μαρτίου 1973) θα τονίσει: «Γιατί εμένα με καίει, ακόμα τώρα ύστερα που έχω γράψει [εννοεί τις Ακυβέρνητες Πολιτείες] η υπόθεση του Απρίλη. Τον έχω ζήσει κιόλας τον Απρίλη πάρα πολύ έντονα, και η αδικία που έχει γίνει στους ανθρώπους που αγωνίστηκαν και θυσιάστηκαν – που ίσαμε σήμερα να μην έχει αναγνωριστεί επίσημα η συμβολή του κινήματος του Απριλίου για την εθνική ενότητα... Αυτό μ’ έκανε να γράψω, για να δικαιωθεί ο Απρίλης. Αυτό είναι το νόημα».
Τον Ιούνιο κυκλοφορεί από τον αριστερό εκδοτικό οίκο «Ορίζοντες» η πρώτη συλλογή διηγημάτων του Αλλόκοτοι άνθρωποι κι άλλα διηγήματα. Καθ’ όλη τη διάρκεια του πολέμου δημοσιεύει κείμενα στον παράνομο Τύπο, δυσεύρετα πλέον σήμερα.

1945
Μετά την απελευθέρωση αρχίζει να συνεργάζεται με την Αλεξανδρινή Λογοτεχνία, τις εφημερίδες του Καΐρου Πάροικος και Φωνή, ενώ στην Ελλάδα γράφει στα Ελεύθερα Γράμματα, στην Αυγή και την Επιθεώρηση Τέχνης.

1946
Αρχίζει να κρατά σημειώσεις για τη Λέσχη, τις οποίες θα ξαναπιάσει μετά από 13 ολόκληρα χρόνια: «Έγινε ο πόλεμος, τελείωσε ο πόλεμος – η ειρήνη. Κάποτε, κυκλοφορούνε τα ποιήματα του Σεφέρη. Πρώτα βγαίνουνε σ’ ένα περιοδικό, το Τετράδιο. Και εκεί υπάρχει η επιγραφή από πάνω: «Ιερουσαλήμ, ακυβέρνητη πολιτεία, / Ιερουσαλήμ, πολιτεία της προσφυγιάς». Το διαβάζω εγώ, κάτι μου λέει. Το σημειώνω στο ημερολόγιο εργασίας, αυτούς τους δυο στίχους, λέω από κάτω: «Πορτραίτα από τα Γεροσόλυμα», και κάνω μια καταγραφή των προσώπων που είχα γνωρίσει στην πανσιόν που είχα μείνει, πολύ σύντομη, δηλαδή σχεδόν σε στυλ τηλεγραφικό, δεν πήρε παραπάνω από τέσσερις σελίδες. Είναι τα πρόσωπα που βρίσκονται στον πρώτο τόμο της Τριλογίας. Τα γράφω αυτά, νομίζω ότι ήρθε η ώρα – μετά που ΄κανα το πλάνο, θα γράψω μυθιστόρημα. Και τυχαίνει να χάσω αυτό το τετράδιο. Είχα ένα σπιτάκι κοντά στη θάλασσα, εκεί δούλευα για ν’ απομονώνομαι, και μπήκε μια μέρα ένας κλέφτης και μάζεψε ό,τι είχε, τα μαχαιροπήρουνα, τα σεντόνια... Έχασα και το τετράδιο εγώ αυτό, που το είχα μέσα σ’ ένα βαλιτσάκι. Το ΄χασα. Επειδή χάθηκε το τετράδιο, δεν εξαναγύρισε ο νους μου να πιάσω το μυθιστόρημα. Μετά δεκατρία χρόνια, βρίσκεται αυτό. Το βαλιτσάκι ήτανε κάτω από ένα κρεββάτι».

Τον Οκτώβριο κυκλοφορούν από τους «Ορίζοντες» τα ποιήματα Προτελευταίος αποχαιρετισμός και το Ισπανικό ορατόριο, βιβλίο για το οποίο θα γράψει ο Αιμ. Χουρμούζιος στη Νέα Εστία: «Από την εποχή των Φελλάχων του (1937) ο Στρατής Τσίρκας ήταν κιόλας μια ποιητική μονάδα. Σάρκα καματερή, ιδρώτας και λάσπη κι ανθρώπινος πόνος βαθύς κ’ εναγώνια απαντοχή της καλύτερης μοίρας των δουλευτάδων της γης και οργή συχνά και χιούμορ πικρό, από το χιούμορ εκείνο που τραυματίζει και ρίχνει στην πληγή αλάτι –αυτά είναι τα συστατικά της ρωμαλέας αυτής ποίησης. Ο Τσίρκας είναι ένας επαναστάτης. Τις επαναστάσεις και τις ιδεολογίες δεν τις συζητεί κανείς στην ποίηση όταν συνθέτουν ποίηση. Τις συζητεί, όταν είναι στιχουργημένη προκήρυξη ή λογοτεχνική αρθρογραφία. Το “γεγονός της τέχνης” το δεχόμαστε όπως είναι – ακόμα και μέσα στους φανατισμούς και στα εμφύλια πάθη. Όλες οι ιδεολογίες έχουν πάντα ένα κοινό παραδεκτό εισιτήριο στη φιλολογία του καιρού: την τέχνη... Ο Τσίρκας είναι ένας γνήσιος ποιητής...».

1947
Τον Νοέμβριο εκδίδεται η συλλογή διηγημάτων Ο Απρίλης είναι πιο σκληρός (Ορίζοντες).

1948
Δημοσιεύει στην Αλεξανδρινή Λογοτεχνία 1948 τη μελέτη «Ο διηγηματογράφος Δημοσθένης Ν. Βουτυράς», αφιερωμένη στον Τίμο Μαλάνο.

1949
Τον Απρίλιο ταξιδεύει στο Παρίσι και στη συνέχεια παραμένει για λίγες μέρες στη Ζυρίχη, με προοπτική να περάσει στην Ελλάδα. Η αποστολή του ταξιδιού του ματαιώνεται και επιστρέφει στην Αίγυπτο.

1950
Δημοσιεύει στην Αλεξανδρινή Λογοτεχνία 1950 μέρος της μελέτης του «Ο διηγηματογράφος Νίκος Νικολαΐδης», η οποία θα κυκλοφορήσει πολύ αργότερα στην Κύπρο, σε επιμέλεια Λευτέρη Παπαλεοντίου. Με τον Νικολαΐδη τον συνδέει στενή φιλία, εκτιμά το έργο του και θα δημοσιεύσει αρκετά κείμενα αφιερωμένα σ’ αυτό.


ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΒΙΒΛΙΟΥ | ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ